Dzieje

Narodziny chemii w Szkole Głównej Koronnej

Początki chemii na Uniwersytecie Jagiellońskim to czasy,  gdy krakowski uniwersytet nosił nazwę Szkoły Głównej Koronnej, a prezesem Kolegium Fizycznego był absolwent studiów medycznych w Wiedniu Jan Jaśkiewicz. Za datę narodzin chemii uniwersyteckiej  w Krakowie uważa się rok 1783, kiedy profesor Jaśkiewicz wygłosił pierwszy wykład o tematyce chemicznej.
Właśnie w Krakowie powstała pierwsza uniwersytecka katedra chemii na ziemiach polskich.

Pod koniec roku 1803 Uniwersytet Krakowski (tak brzmiała wtedy jego oficjalna nazwa) podzielono na cztery wydziały. Katedra Chemii i Historii Naturalnej znalazła się na Wydziale Lekarskim. Gdy po klęsce Austrii w wojnach z Napoleonem Kraków znalazł się w‑1809 roku w Księstwie Warszawskim, natychmiast przystąpiono do reform uczelni, która nazywana była wtedy Szkołą Główną Krakowską.  Katedrę Chemii oddzielono od Katedry Historii Naturalnej i objął ją powracający po ponad dwudziestoletnim pobycie w Paryżu prof. Józef Markowski (1758-1829). Prace w samodzielnej Katedrze Chemii skupiały się głównie na analizie wód i innych badaniach analitycznych.

Po kolejnych reorganizacjach w  1817 roku Szkołę Główną Krakowską przemianowano na Uniwersytet  Jagielloński. W ramach dalszych zmian w roku 1833 Katedrę Chemii połączono z Katedrą Farmacji i przeniesiono na Wydział Lekarski, a w roku 1851 na skutek działań prof. Floriana Sawiczewskiego (1797-1876) Katedrę tę oddzielono od Katedry Farmacji i przeniesiono na Wydział Filozoficzny. W 1851 roku Katedrę Chemii objął prof. Emilian Czyrniański (1824-1888). Zakład Chemiczny posiadał wtedy bardzo skromne warunki lokalowe w budynku Collegium Physicum przy ul. Św Anny 6. Prof. Czyrniański starał się o poprawę bazy lokalowej i udało mu się pozyskać dwa dodatkowe pomieszczenia. Prace chemiczne odbywały się w słabo wyposażonych,  ale już czterech salach.

Karol Olszewski i europejski biegun zimna

W 1869 roku zdolny i pilny student Karol Olszewski dzięki staraniom prof. Czyrniańskiego uzyskał stypendium połączone z obowiązkami demonstratora i w Zakładzie Chemicznym na ul. Św. Anny 6 poznawał tajniki skraplania gazów.

W latach 1870-1873 Zakład Chemiczny przeniesiono do nowego gmachu przy ówczesnej ulicy Jagiellońskiej 22 (obecnie Olszewskiego 2). Po powrocie z Heidelbergu, nostryfikacji doktoratu i uzyskaniu w 1873 roku habilitacji, a następnie otrzymaniu w 1876 roku nominacji na profesora nadzwyczajnego bez katedry i poborów profesorskich, ale z obowiązkiem wykładania chemii analitycznej, prof. Olszewski  do końca życia tam właśnie pracował. Obecnie w budynku przy ul Olszewskiego 2 mieści się część Wydziału Prawa i Administracji UJ.

Analiza chemiczna wód, badania toksykologiczne, a także prace z dziedziny elektrochemii to przed 1883 rokiem główne zainteresowania badawcze w Zakładzie Chemicznym UJ. Głębokie zrozumienie i szczególne umiejętności w zakresie technik doświadczalnych, działania na pograniczu chemii i fizyki i związana z tym szeroko zakrojona współpraca z kolegami fizykami z Uniwersytetu Jagiellońskiego - to cechy działalności prof. Olszewskiego, które legły u podstaw jego najważniejszych naukowych osiągnięć. Rezultatem  jego współpracy z fizykiem prof. Zygmuntem Wróblewskim było zawiązanie naukowej spółki, której celem stało się skroplenie gazów trwałych.

Na posiedzeniu Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii Umiejętności w Krakowie w dniu 20 kwietnia 1883 roku ogłoszono oficjalny komunikat o skropleniu tlenu, azotu i tlenku węgla. Uczeni krakowscy zyskali światową sławę, a Kraków nazywano  „biegunem zimna". Olszewski i Wróblewski zastosowali w prowadzonych eksperymentach własne oryginalne rozwiązania, które w skromnych warunkach krakowskiego laboratorium, w krótkim czasie około dwóch miesięcy, doprowadziły do uzyskania wyników jakich przez lata nie udało się osiągnąć w bogato wyposażonych zagranicznych pracowniach kriogenicznych.

Początki polskiej radiologii w I Zakładzie Chemicznym

W 1891 roku Rada Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego dokonała podziału Katedry Chemii na dwa zakłady: I Zakład Chemiczny i II Zakład Chemiczny. Kierownikiem I Zakładu został Prof. Karol Olszewski, a tematykę badawczą stanowiły zagadnienia z zakresu kriogeniki, chemii nieorganicznej, chemii analitycznej (analiza chemiczna, chemia sądowa) i elektrochemii. Prof. Olszewski zainteresowany był nowinkami naukowymi i po odkryciu promieniowania rentgenowskiego w 1895 roku przeprowadził w Krakowie pionierskie na ziemiach  polskich doświadczenia z promieniami X. W I Zakładzie chemicznym wspólnie z kolegami z Wydziału Lekarskiego prof. Olszewski zastosował promienie rentgenowskie również  do celów medycznych. Prace te wykonane na początku 1896 roku w Krakowie uważane są za początki polskiej radiologii.

Kierownikiem  II Zakładu Chemicznego został, zaproszony do Krakowa z Uniwersytetu Lwowskiego, prof. Julian Schramm. II Zakład Chemiczny zajmował się badaniami z zakresu chemii organicznej i chemii farmaceutycznej. Prowadzono też badania na pograniczu chemii organicznej i chemii fizycznej i podjęto badania reakcji fotochemicznych Prof. Schramm bardzo sprzyjał rozwojowi naukowemu swego asystenta Ludwika Brunera, który dzięki  oryginalnym i samodzielnym pracom badawczym wypracował podwaliny pod rozwój chemii fizycznej w Polsce. W roku 1910 prof. Schramm zrezygnował z pracy na UJ. Kierownictwo II Zakładu Chemicznego objął Karol Dziewoński.

W roku 1911 z II Zakładu Chemicznego wydzielił się III Zakład Chemiczny – pierwsza w Polsce placówka zajmująca się problematyką chemii fizycznej. Kierował nim Ludwik Bruner. III Zakład Chemiczny  uzyskał osobne pomieszczenia przy ul. Grodzkiej 53. Tematyka badawcza III Zakładu dotyczyła kinetyki bromowania węglowodorów aromatycznych w układach jednorodnych, kinetyki reakcji w układach niejednorodnych, elektrochemii roztworów niewodnych, chemii analitycznej oraz innych zagadnień.  

Po śmierci Karola Olszewskiego funkcję kierownika I Zakładu Chemicznego pełni przez krótki czas  w latach 1916-1917 prof. Jan Zawidzki (1866-1928). Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wrócił z Fryburga do Krakowa w 1919 roku uczeń Karola Olszewskiego prof. Tadeusz Estreicher (1871-1952) i objął kierownictwo I Zakładu Chemicznego.

W 1920 roku kierownictwo III Zakładu Chemicznego UJ objął prof. Bohdan Szyszkowski (1873-1931) wychowanek i docent Uniwersytetu Kijowskiego. Prowadził prace badawcze z dziedziny elektrolitów mocnych i słabych.  

Na wniosek Rady Wydziału Filozoficznego w roku 1924  Uniwersytet Jagielloński nadał tytuł doktora honoris causa filozofii Marii Skłodowskiej-Curie. Dyplom doktoratu honorowego podpisał ówczesny dziekan Wydziału Filozoficznego prof. Tadeusz Estreicher.

III Zakład Chemiczny w 1932 roku przejął prof. Bogdan Kamieński. Jego prace badawcze dotyczyły głównie zjawisk na granicy faz oraz flotacji i zastosowań metody chromatopotencjometrycznej w analizie chemicznej.

W 1934 roku dzięki staraniom prof. Tadeusza Estreichera w Krakowie przy ul. Jagiellońskiej 15 otwarto Muzeum Zabytków Przyrodniczych UJ. Były to początki istniejącego obecnie Muzeum UJ.

Czas okupacji i rozwój katedr chemicznych UJ po II wojnie światowej

W czasie okupacji w Uniwersytet został zamknięty, a w "Sonderaktion Krakau" - wielu profesorów wywieziono do obozów koncentracyjnych w Sachsenhausen i Dachau. Byli wśród nich również profesorowie chemii: Tadeusz Estreicher, Karol Dziewoński, Bogdan Kamieński, Jan Kozak i docent Jan Moszew.  W roku 1942 utworzono uniwersytet podziemny, a w tajnym nauczaniu brali udział także chemicy.

Po wyzwoleniu Krakowa Uniwersytet Jagielloński natychmiast zaczął odbudowywać swoje struktury. 16 lutego 1945 roku Wydział Filozoficzny obejmujący zarówno nauki humanistyczne jak i ścisłe podzielono na dwa wydziały: Wydział Matematyczno-Przyrodniczy oraz Wydział Humanistyczny. Zakłady chemiczne znalazły się na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym. Kiedy w październiku 1945 roku inaugurowano nowy rok akademicki działalność rozpoczęły trzy zakłady chemiczne: I Zakład Chemiczny (chemia nieorganiczna i analityczna), II Zakład Chemiczny - (chemia organiczna) i III Zakład Chemiczny - (chemia fizyczna i elektrochemia). Kadrę badawczo-dydaktyczną stanowiło 24 pracowników wśród których było tylko dwóch profesorów i dwóch docentów.

W miarę postępującego rozwoju badań chemicznych tworzono nowe katedry. W 1948 roku powstała Katedra Chemii Jądrowej, w 1950 r. Katedra Chemii Ogólnej, w 1951 r. Katedra Technologii Chemicznej, w 1952 r. Katedra Chemii Teoretycznej, a w 1963 roku Katedra Krystalochemii i Krystalofizyki. W latach późniejszych, wraz ze wzrostem liczby pracowników i podejmowaniem nowych wyzwań badawczych w katedrach tworzono Zakłady skupiające uczonych prowadzących prace o podobnej tematyce. Gdy stało się oczywiste, że dotychczasowa baza lokalowa jest dla uniwersyteckiej chemii zbyt szczupła, w 1949 roku rozpoczęto budowę nowego gmachu przy ul. Krupniczej 41 (obecnie ul. R Ingardena 3). W 1953 roku do nowej siedziby przeniosły się wszystkie zakłady chemiczne.

W roku 1952 w ramach reorganizacji Uniwersytetu powstał Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii.  Działalność dydaktyczno-badawcza chemików prowadzona była odtąd na tym Wydziale.  W 1956 roku powstał Instytut Chemii UJ, który skupiał działające na Uniwersytecie Jagiellońskim katedry chemiczne. Funkcje dyrektorów Instytutu Chemii pełnili w latach 1956-1981 pełnili kolejno profesorowie: Bogdan Kamieński, Adam Bielański, Julian Mirek, Zdzisław Wojtaszek, Alojzy Gołębiewski.

Historia najnowsza Wydziału Chemii UJ

W 1981 roku zapoczątkował swoją działalność nowy, szósty wydział Uniwersytetu Jagiellońskiego – Wydział Chemii. Od tego czasu funkcje dziekanów Wydziału pełnili profesorowie: Alojzy Gołębiewski, Zofia Stasicka, Stanisław Hodorowicz, Maria Nowakowska, Roman Dziembaj, Leonard Proniewicz, Grażyna Stochel.

Wydział Chemii wspólnie z Wydziałem Biologii i Nauk o Ziemi UJ uruchomił w 1993 roku interdyscyplinarny kierunek studiów „Ochrona Środowiska". Obecnie na Wydziale prowadzone są trzystopniowe studia na kierunku „Chemia" i dwustopniowe studia na kierunku „Ochrona Środowiska". W skład Wydziału Chemii wchodzi 12 Zakładów skupiających wiele zespołów i pracowni badawczych.

W 2010 roku w rankingu Centre for Higher Education Development Wydział Chemii UJ znalazł się w prestiżowej Excellence Group najlepszych wydziałów chemicznych europejskich uczelni. W ramach Krakowskiego  Konsorcjum Naukowego  im. Mariana Smoluchowskiego „Materia – Energia – Przyszłość", Wydział Chemii zakwalifikowano do prestiżowej grupy KNOW - Krajowych Naukowych Ośrodków Wiodących na lata 2012-2017.

W 2013 roku Komitet Ewaluacji Jednostek Naukowych, w uznaniu osiągnięć naukowych i organizacyjnych, przyznał Wydziałowi Chemii UJ wysoką ocenę i najwyższą kategorię A+. W roku tym rozpoczęto również budowę nowego gmachu Wydziału na Kampusie 600-lecia Odnowienia Uniwersytetu Jagiellońskiego.

dr Alicja Rafalska-Łasocha

Opracowano na podstawie:
Szczepaniec-Cięciak E. Historia Chemii na UJ, „Alma Mater" 136, s. 29-79.
Stopka K., Banach A.K., Dybiec J., Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 2000.  
Wojtaszek Z., Zarys Historii Katedr Chemicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego (1 X 1783-31 VIII 1939), [w:] Studia z dziejów katedr Wydziału Matematyki, Fizyki, Chemii Uniwersytetu Jagiellońskiego, red. S. Gołąb, Kraków 1964, t. V.


Kraków, 25 listopada, 2013 r.

Zobacz również